گاهی دیده میشود که گروههای سالم هم دچار آسیبهایی میشوند که مشابه آسیبهایی است که فرقهها میبینند. مرز دقیق بین گروههای سالم و فرقهها چیست؟
پاسخ حجت الاسلام والمسلمین شهبازیان:
در خصوص مرز میان گروههای سالم و فرقهها، اگر بخواهیم یک خط دقیق و مشخص تعیین کنیم، باید از چارچوبهای اصلی دین و اصول فکری بهره بگیریم.
این اصول باید در زمینههای عقیدتی و رفتاری روشن و واضح باشد. در اینجا، معیارهای مشخصی وجود دارد که افراد باید از آنها پیروی کنند. به نظر من، یکی از بهترین معیارها، مدل زندگی حضرت امام (ره) است.
در رفتارهای ایشان، همواره رویکردی متعادل و اصولی مشاهده میشود. حضرت امام، علیرغم مقامهای عرفانی برجستهای که داشتند، هیچگاه اجازه نمیدادند که مردم بهطور غیرمنطقی و بدون درک صحیح از آموزهها و اصول دینی، در قالبهایی خاص از ایشان پیروی کنند.
بهطور خاص، حضرت امام در یکی از مواقع تاریخی، وقتی که فردی از نزدیکان احساس کرده بود که ممکن است فضای انقلاب به نوعی با نشانههای ظهور در ارتباط باشد، بلافاصله از تطبیقگرایی و تفسیرهای خاص جلوگیری کرد و فرمودند: «کذب الوقاتون». ایشان هیچگاه اجازه نمیدادند که افراد وارد فضای شبههناک و ناآگاهی شوند.
اینکه حضرت امام هیچگاه از تطبیقهای نادرست و بیاساس در مسائل دینی یا سیاسی حمایت نکردند، یکی از نکات کلیدی در تمایز میان جریانهای سالم و انحرافی است.
بهعبارت دیگر، باید چارچوبهای فکری و اصول دینی مشخص و غیرقابل تغییر در اختیار افراد قرار گیرد و این اصول باید بهطور منطقی و علمی شناخته شوند تا افراد از ورود به جریانهای انحرافی و فرقهای جلوگیری کنند.
* پاسخ حجت الاسلام والمسلمین رفیعی هنر:
اگر بخواهیم بهطور دقیق و علمی، تفاوت بین رفتار گروههای سالم و گروههای غیرسالم یا فرقهها را تشخیص دهیم، باید به چند ویژگی کلیدی توجه کنیم.
نخستین نکته این است که فرد یا گروهی که در رفتارهای سالم است، باید بهطور آزادانه و بر اساس اختیار خود اقدام کند. در رفتار سالم، فرد هیچگونه فشار یا دستکاری از بیرون ندارد و این رفتار بهطور خودخواسته و از روی شناخت و درک انجام میشود.
ویژگی دیگری که رفتار سالم باید داشته باشد، این است که هیچگونه آسیب به خود فرد یا دیگران وارد نکند. اگر رفتار یک فرد یا گروه، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم باعث آسیب به خود یا اطرافیان شود، میتوان آن را از زمره رفتارهای غیرسالم دانست.
نکته سوم، نیت است. رفتار سالم، زمانی که نیت صحیح و سالم در آن وجود داشته باشد، میتواند در بستر مناسبی قرار گیرد و برای فرد و جامعه مفید باشد.
البته باید توجه داشت که حتی در اینجا، نیت سالم هم ممکن است تحت تأثیر شرایط خاص تغییر کند، اما نکته اصلی این است که رفتارهای سالم باید مبتنی بر تصمیمات عقلانی و دینی صحیح باشد.
یک نکته مهم دیگر که باید در نظر گرفت، این است که در بسیاری از مواقع، در مشاورههای دینی یا روانشناختی، باید از افراد حرفهای و آگاه کمک بگیریم.
حرفهای بودن در مشاوره به این معنی است که فرد مشاور بهجای ارجاع دادن به تجربیات شخصی خود، فرد را به منابع علمی و معتبر ارجاع میدهد.
این در حالی است که مشاورانی که از نظر علمی کماطلاع هستند، ممکن است تجربیات شخصی خود را بهعنوان مرجع علمی ارائه دهند. چنین رویکردهایی میتواند در نهایت باعث گمراهی و انحراف افراد شود.
بهعنوان مثال، در برخی از فضاهای دینی، فردی که در طول زمان به شخصیتهای مذهبی نزدیک میشود، ممکن است احساس کند که در موقعیت ویژهای قرار دارد.
این احساس، در صورتی که بهطور صحیح مدیریت نشود، میتواند بهعنوان نوعی خودشیفتگی یا حتی سوءاستفاده روانی از دیگران مطرح شود.
همانطور که حضرت آیتالله بهجت (ره) همیشه تاکید میکردند، در مسیری که برای رشد روحی و معنوی طی میکنیم، هیچگاه نباید به سمت خود بزرگبینی و انحصارگرایی در آموزههای دینی حرکت کنیم. این نوع رویکردها، خود میتواند آغازگر دستکاریهای روانی و انحرافات فردی باشد.
در نهایت، برای تشخیص سالم بودن یک گروه یا رفتار، باید از معیارهای علمی و دینی مشخصی بهره گرفت که بهطور مستمر مورد بازبینی و نظارت قرار گیرد تا هرگونه انحراف و آسیب روانی از بین برود