آسیب شناسی فرقه های صوفیه بومی
فرقه های صوفیه در عقاید و مناسک خود گرفتار انحراف ها و بدعت های فراوانی هستند که به برخی از آنها اشاره می کنیم: [i]
  1. نقش عوامل بیرونی در پیدایش تصوف

نباید گمان کرد که تصوف در تاریخ اسلام تنها زاییده آموزه های دینی است، بلکه عوامل فراوان دیگری وجود داشته است که منشا پیدایش تصوف گرایی در میان مسلمانان بوده است که از جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد.[ii]

افکار و مذاهب هندی و بودایی

جماعتی از هندی ها در عصر حکومت بنی امیه به آیین اسلام گروییدند و کتاب های هندی توسط “منکه هندی” و “ابن دهن هندی” ترجمه شد؛ مانند «سندباد الکبیر»، «سندباد الصغیر»، «ادب الهند والصین» و از همه مهم تر، کتاب «یوناسف» و «یوناسف و بلوهر» که درباره روش زندگی صوفیانه بودند. مرحوم صدوق در اکمال الدین و اتمام النعمه و مرحوم مجلسی در «بحار الانوار» پیرامون “یوذاسف و بلوهر ” داستانی نگاشته اند. البته ادیان و مذاهب هندی، اختلافات نظری و عملی فراوانی دارند لکن رویکرد صوفیانه بین آنها مشترک است و تصوف به عنوان یک ایدئولوژی در میان آنها مطرح می باشد.

فرقه ودایی در پیدایش برهمایی، و برهمایی در ظهور بودایی، و هندو و بودایی در تحقق هانایانا و ماهایانا مؤثر بوده است و همگی در ریاضت کشی و پرهیز از دنیا مشترکند و راه سعادت و نجات آدمیان را ترک لذات جسمانی و شکنجه بدنی می دانند. این فرقه ها بر این باورند که جهان سراسر رنج و عذاب است و ریشه این رنج ها آرزوها و خواهش های دنیوی است و رهایی از علایق و شهوات مادی وسیله نجات و سعادت است.

بودا معتقد است که برهمن کسی است که فقر نصیبش شده و از هر چیزی محروم و از هر خوفی به دور باشد نیروانا که غایت بوداییان است در لغت سانسکریت به معنای فنا به کار می رود. مسأله طلب مرید و سالک از مراد و قطب نیز از روش های صوفیان هندی است که در فرقه های صوفیه موجود در جهان اسلام وارد شده است. مسأله وحدت وجود البته با تفسیر خاصی از دیگر عقاید مشترک صوفیان هندی است. اوپانیشادها کتاب مقدس بر همائیان این عقیده را پایه گذاری کرده است.

همچنین موارد دیگری مانند خرقه پوشی، دیانا (به اصطلاح بودائیان به معنای تمرکز فکر که در مراقبت انجام می دهند) اذکار دسته جمعی که به گفته ابوریحان بیرونی در کتاب «التحقیق ما للهند» از سلوک رفتاری هندیان است و همه این آداب در میان فرقه های صوفیه اسلامی رواج یافته است؛ یعنی صوفیان مسلمان در این آداب و عقاید از آیین های کشورهای جنوب شرق آسیا بهره برده اند.

لازم به ذکر است که تعداد زیادی از مرتاضین بودایی و جوکی های تارک دنیا و دوره گردهای هندی در ممالک اسلامی مخصوصاً در شام و عراق پراکنده شدند؛ مانند: ابو علی سندی، استاد بایزید بسطامی که در حقش می گوید:

«من از بوعلی، علم فنا در توحید می آموختم ابو علی سندی از اهالی سند و نواحی بخارا و مرتبط با مرتاضین هندی بوده است. حسین بن منصور حلاج مسافرت به هندوستان نمود و پس از مراجعت در صوفیگری تحول جدی یافت. بنابراین مسأله فقر، خرقه پوشی انزوا و ریاضت کشی همه از آداب مرتاضین هندی است»

دنیا پرستی و آشوب های سیاسی

گرایش مادی گرایانه و دنیا طلبانه برخی از اصحاب پیامبر (ص) و نزاع های سیاسی قرن اول و دوم زمینه ساز پیدایش و گسترش صوفیه بوده است. توضیح مطلب این که تمایل به دنیا در اثر فتوحات، اولین قدم انحراف مسلمین بود که دولت عثمان آن را توسعه داده و عکس العمل این انحراف زهد ورزی افرادی چون عبد الله بن عمر، حسن بصری و پرهیز از مسایل سیاسی و اجتماعی بود.

حسن بصری متوفای ۱۱۰ هجری با اینکه امام علی (علیه السلام) و امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) و امام سجاد (علیه السلام) و امام محمد باقر (علیه السلام) را درک کرد در پوستین ریاضت کشی خود فرو رفته و ذره ای به فکر مسایل اجتماعی جامعه نبوده و هیچ گاه ائمه اطهار (ع) را یاری نکرد اصحاب حسن بصری اولین کسانی بودند که خانقاه برای صوفیان ساختند و زمینه را برای صوفیان قرن دوم و سوم، مانند: ابوهاشم کوفی، ذوالنون مصری معروف کرخی، ابراهیم ادهم، ابو حامد بلخی و محاسبی فراهم آوردند.

داود طایی متوفای ۱۶۵ قمری به فرزندش گفت: ای پسر اگر سلامت خواهی دنیا را وداع کن و اگر کرامت خواهی بر آخرت نیز تکبیر گوی. وی آن قدر از مردم عزلت و از دنیا اعراض کرد که نان در آب می نهاد و می آشامید تا خوردن و آشامیدن را یکی کند.

تماس مسلمانان با رهبانیان مسیحی

رهبانیت مسیحی نیز بر صوفی گری مسلمانان تأثیر گذار بوده است. حتى مسجد ضرار هم توطئه راهب مسیحی بود. توضیح این که قبل از جنگ تبوک عده ای از منافقین مدینه با مرد راهبی به نام ابو عامر که بسیار ریاست طلب بود بیعت کردند. ابو عامر پس از فتح مکه به طائف گریخت و چون اهل طائف به اسلام گرویدند به سوی شام پیش امپراطور روم شتافت و از آنجا به منافقین پیام فرستاد که آماده شوند و مسجدی بنا نهند تا به کمک امپراطور روم بساط رسول خدا (ص) در مدینه برداشته شود.

منافقین در گام نخست در جهاد شرکت نکردند و با نیرنگ از پیامبر (ص) تقاضا نمودند که مسجد مدینه برای بیماران و پیرمردان دور است و لذا اقدام به ساختن مسجد ضرار کردند. پیامبر (ص) به جهت وضعیت جنگ تبوک با آنها برخورد نکرد و علی علیه السلام را به جای خود در مدینه گماشت. پیامبر (ص) پس از مراجعت طبق آیه ۱۰۷ سوره توبه به تخریب مسجد ضرار فرمان داد. یعنی یک راهب و صوفی مسیحی به بهانه عبادت منافقین ساختمانی با عنوان مسجد ساخت تا محل توطئه آنها گردد و خداوند نیز آنها را رسوا کرد. بنابراین مردم دین دار باید هوشیار باشند که تغییر عنوان خانقاه به مسجد یا حسینیه ماهیت انحرافی آنها را تغییر نمی دهد.

انتشار فلسفه یونانی و نوافلاطونی

تصوف در قرن سوم به غیر از زهد و ترک دنیا و ریاضت کشی وارد فاز جدیدی شد و به مباحث عرفانی، مانند: وحدت وجود، عشق، کشف و شهود، فنا و پرداخت این رویکرد از فلسفه افلاطون و فلوطین و نوافلاطونیان که در قرن سوم ترجمه شده بودند ناشی شده و بر صوفیان مسلمان تأثیر گذاشت. جنید بغدادی، با بهره گیری از مفاهیم نوافلاطونی، قالب جدیدی به تصوف بخشید. به همین دلیل وی لباس پشمینه صوفیان اولیه را به دور انداخت و لباس معمولی به تن کرد و گفت: لیس «الاعتبار بالخرقه انما الاعتبار بالحرقه» یعنی «خرقه» اعتبار ندارد بلکه اعتبار به احتراق دل و دل سوختگی است.

تفسیر به رأی از مفاهیم و تعلیمات دینی

متون اسلام، مملو از مفاهیم اخلاقی و عرفانی ناب و خالص است. آیات قرآن روایات و ادعیه اهل بیت (علیهم السلام) مانند: صحیفه سجادیه، دعای کمیل، دعای عرفه مناجات شعبانیه، برای سیر و سلوک عرفانی بیان گردیده است. پیش فرض های صوفیانه هندی پاره ای از زاهدان و تارکان دنیا را گرفتار تفسیر به رأی کرده و معانی ناصواب را بر واژگان قرآنی، مانند زهد و دنیا و… وارد ساختند. فاصله گرفتن از معارف اهل بیت (ع) نیز بر این انحراف فکری و رفتاری افزود. تا اینجا روشن شد که

اولاً، بسیاری از فرقه های صوفیه از اصالت عرفان اسلامی برخوردار نیستند؛ زیرا کاملاً از هندیان و بودائیان و مسیحیان تاثیر پذیرفته اند.

ثانیاً، برخی از متصوفه در بهره وری از آموزه های اسلامی نیز گرفتار تفسیر به رأی و تأویل گرایی گردیده اند.

ثالثاً، تصوف فرقه ای از اسلام اعتدالی خارج شده است و آیات قرآن بر اسلام اعتدالی دلالت دارد.

–و کذلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّهً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شهیدا.(

آیه 143 سوره بقره )

 یعنی چنین است که شما را بهترین امت ها گردانیدیم تا بر مردمان گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد.

یا أیها الذین آمنوا لا تُحَرِّمُوا طیبات ما أحلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یحب المعتدین . (

آیه 87 سوره مائده)

یعنی ای کسانی که ایمان آورده اید چیزهای پاکیزه ای را که خدا بر شما حلال کرده است، حرام مکنید و از حد در مگذرید که خدا تجاوز کنندگان از حد را دوست ندارد.

قال مَنْ حَرَّمَ زِینَهَ اللهِ التی أخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیا خَالِصَه یَوْمَ الْقِیَامَه کَذلِکَ نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ(اعراف، آیه 32).

بگو چه کسی لباس هایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و خوردنی های خوش طعم را حرام کرده است؟ بگو این چیزها در این دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند و در روز قیامت نیز خاص آنها باشد. آیات خدا را برای دانایان این چنین به تفصیل بیان می کنیم.

وابتغ فیما آتاک اللهُ النَّارَ الآخِره ولا تنس نصیبک مِنَ الدُّنْیا وَأَحْسِنُ کَما أَحْسَنَ اللهُ إِلَیْکَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ.( سوره قصص، آیه ۷7)

یعنی در آنچه خدایت ارزانی داشته سرای آخرت را بجوی و بهره خویش را از دنیا فراموش مکن و هم چنان که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و در زمین از پی فساد مرو که خدا فساد کنندگان را دوست ندارد.

بنابراین افراط ورزی در ترک دنیا و ریاضت کشی و بریدن از جامعه مورد رضایت و پذیرش اسلام نیست هر چند صوفیان معاصر نه تنها به ترک دنیا اشتغالی ندارند که به شدت گرفتار دنیازدگی هستند.

  1. خانقاه به عنوان محل ذکر و عبادت

خانقاه بنا به تصریح منابع صوفیه مانند نفحات الانس و طرائق الحقایق به پیشنهاد امیری ترسا در عصر ابوهاشم کوفی ساخته شد و بدعت صوفیان در ساختن خانقاه به این است که آن را به دین و طریقت دینی منتسب می سازند. این مکان در برابر مسجد ساخته شده و از عوامل تفرقه میان مسلمانان به شمار می آید.

  1. تأویل قرآن

اولین بار، جنید بغدادی، تصمیم به تطبیق عقاید و اعمال صوفیان با آیات و اخبار گرفت و سپس متصوفه دیگر آن را دنبال کردند و برای اسلامی جلوه دادن عقاید و اعمال متصوفه از معانی ظاهری آیات بدون هیچ قرینه ای دست شسته و تفسیر به رأی را پیشه خود ساختند.

منبع:  خسروپناه، عبدالحسین، جریان شناسی ضد فرهنگ،  نشر معارف، ۱۳۹۴

 

 

[i] ر.ک به قاسم غنی ، بحث در آثار و افکار و احوال  حافظ ،انتشارات زوار، چاپ هفتم،1357 ،جلد دوم ،ص2-6 و سعید نفیسی ،سرچشمه تصوف در ایران ،تهران،انتشارات فروغی ،1377، چاپ نهم  5-24

[ii][ii]

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.