در ادبیات دینی نزدیک ترین مفهوم به موضوع قانون جذب، امل به معنای آرزوهای دور و دراز است که در روایات ما مذمت شده است. غرق شدن در آرزوها و تخیل و تجسم آنها، انسان را از عمل و تلاش باز می دارد. امیر المؤمنین علی بن ابی طالب (صلوات الله علیه) می فرماید: “من السع أمله قصر عمله[i] “ هر که آرزویش زیاد و دور و دراز شود، عملش کوتاه و کم می شود؛ زیرا نوعی رضایت خاطر وهمی ایجاد می کند و انگیزه ی حرکت و تلاش را می کاهد.
وقتی آرزوها تمام فکر و قلب انسان را فرابگیرد، از تمام امور دیگر مهم تر و ارزشمندتر می شود و انسان برای دستیابی به آن هر کاری انجام می دهد.
این جمله از حضرت علی (علیه السلام) به وضوح بیانگر اهمیت تعادل میان آرزوها و اقدامات عملی است. در واقع، وقتی فرد تنها بر روی آرزوها و آرمان های بزرگ خود تمرکز کند، احتمال اینکه از انجام کارهای کوچک و لازم غافل شود یا انگیزه اش برای اقدام به سمت این آرزوها کاهش یابد بسیار زیاد می شود. این مسئله بویژه زمانی که فرد به شکلی بی ملاحظه به بزرگترین آرزوها و آمال می پردازد. بیشتر نمایان می شود.
به عبارت دیگر این سخن تأکیدی است بر اینکه تنها داشتن آرزوها و رویاهای بزرگ برای تحقق موفقیت کافی نیست، بلکه برای دستیابی به این اهداف فرد باید در عمل گام های مشخص و هدفمند بردارد. اگر فردی با داشتن آرزوهای وسیع و دور از دسترس هیچ تلاشی برای تحقق آنها نکند، در نهایت به جایی نمی رسد و آرزوهای او به سراب تبدیل می شود.
به این علت امیر المؤمنین على (علیه السلام) می فرماید: “ما أطال عبد الأمل إلا أساء العمل“[ii] هیچ بنده ای آرزو را در از نکرد، مگر آن که کردار را بد ساخت چنین فردی به جای تلاش و حرکت درست می خواهد از راه های کوتاه و کم زحمت به نتیجه برسد و به این منظور به هر عملی دست می زند و کار را خراب می کند.
دعا در تمامی ادیان و مکاتب معنوی به عنوان یک ارتباط روحانی با خداوند و آفریننده ی هستی شناخته می شود. در دعا، فرد به خداوند پناه می برد و درخواست های خود را مطرح می کند. دعا نه تنها برای درخواست نیازهای مادی بلکه برای تقویت رابطه با خدا و جلب رحمت الهی و توفیقات معنوی است. در این فرآیند، فرد مستقیماً از قدرت خداوند بهره می گیرد و می داند تنها خداوند است که می تواند به دعا پاسخ دهد و اراده ی الهی تنها عامل تحقق یافتن یا نیافتن خواسته های اوست.
دعا خدا محور است ولی قانون جذب انسان محور است؛ قانون جذب اثر نیروی ذهن است ولی دعا اثر خاص خداست؛ قانون جذب قاطعانه و متکبرانه است ولی دعا متواضعانه است؛ در قانون جذب به خواسته ها و اهداف می رسند ولی در دعا به خدا می رسند و وابستگی و تعلق خود به خدا را درک می کنند و بالاخره دعا در گستره ی بی نهایت لطف الهی است ولی قانون جذب به اندازه ی ذهن خود فرد است.
گفتیم دعا بشدت خدا محور است، یعنی هدف آن نه تنها درخواست برآورده شدن نیازهای شخصی بلکه تقویت ارتباط معنوی و روحانی فرد با خداوند است در دعا فرد در جایگاه یک مخلوق نیازمند قرار دارد که به قدرتی ماورای خود ایمان دارد و از آن یاری می طلبد. اثر دعا در دست خداوند است و این تأثیرات می تواند در قالب معجزات، رحمت و برکت یا حتی توفیقات معنوی نمایان شود.
در نتیجه، در دعا انسان بر اساس نیازهای درونی اش به درگاه خداوند رو می اندازد و از خدا می خواهد اراده ی خود را بر زندگی او جاری کند. در این مسیر قدرت و اختیار خداوند همچنان در اولویت قرار دارد و فرد را به پذیرش در برابر مشیت الهی سوق می دهد. قانون جذب بر خلاف دعا رویکردی انسان محور دارد که در آن فرد مستقلاً به نیروی ذهن و اراده ی خود متکی است.
این قانون بر این باور است که افراد می توانند با تغییر در مفاهیم ذهنی و احساسات خود انرژی های خاصی را جذب و آنها را به واقعیت تبدیل کنند. در اسلام مأیوس نشدن، امیدواری برنامه ریزی، هدف داشتن و عمل و توکل به خدا همه در کنار هم آمده است. در حقیقت، اسلام بسته ی جامعی به انسان می دهد و در کنار این دستورات با دعوت به قناعت کاری می کند انسان همیشه راضی باشد، طمع نکند و دست از تلاش برای پیشرفت برندارد.
این نوع دستورات هم پیشرفت و آرامش روانی و اقتصادی فرد و هم خانواده و جامعه را در پی خواهد داشت. متأسفانه امروزه می بینیم که طرفداران قانون جذب همان طور که مباحث علمی را طبق سلیقه ی خود تفسیر می کنند، از آیات و روایات نیز هر طور بخواهند برداشت می کنند و نتیجه می گیرند. مثلاً طبق قانون جذب کسانی که به جهنم و آتش و زقوم فکر می کنند به جهنم می روند و کسانی به بهشت می روند که به بهشت فکر کرده اند. در حالی که در منطق عمل، فکر کردن به جهنم فرد را از عمل بد باز می دارد. بدین ترتیب دیدگاه دین را با سلیقه ی خود تغییر می دهند.
اسلام با تأکید بر امیدواری به خداوند و دوری از یاس، انسان ها را به پایداری و صبر در برابر مشکلات تشویق می کند. آیات قرآن و احادیث نبوی بارها بر این نکته تأکید کرده اند که حتی در سخت ترین شرایط زندگی نیز باید امید به رحمت و قدرت خداوند داشت. به طور مثال در قرآن آمده است: «یقیناً پس از هر سختی آسانی است» “انشراح 6”. این امیدواری به انسان ها کمک می کند تا رویاهای بزرگ خود را پی گیرند و از افتادن در یأس و ناامیدی که نتیجه ای جز رکود ندارد، جلوگیری کنند.
اسلام همواره به انسان ها توصیه می کند برای دستیابی به اهداف خود برنامه ریزی داشته باشند و با تلاش عملی به سمت اهداف حرکت کنند. در قرآن و احادیث پیامبر اسلام از مسلمانان خواسته شده که در زندگی هدف گذاری داشته باشند و برای رسیدن به آن تلاش کنند با این حال در کنار تلاش اسلام همواره بر توکل به خداوند هم تأکید دارد به این معنی که پس از انجام تمام تدابیر و تلاش های ممکن باید در نتیجه گیری نهایی به خداوند اعتماد کرد.
این توکل به خدا به انسان آرامش می دهد و از فشارهای روانی ناشی از اضطراب های بی مورد جلوگیری می کند. خداوند در قرآن می فرماید: هنگامی که تصمیمی گرفتید، بر خدا توکل کنید. قطعاً خداوند توکل کنندگان را دوست دارد … “آل عمران 159”
اسلام همچنین انسان ها را دعوت می کند به اندازه ی نیازشان تلاش کنند و قناعت داشته باشند. این باعث می شود که انسان از تلاش برای به دست آوردن چیزهایی که نیاز ندارد دست بردارد یا از طمع کاری بپرهیزد. امام علی (علیه السلام) در حدیثی فرموده است: “القَنَاعَهُ مَالٌ لا یَنْفَدُ[iii]” قناعت ثروتی پایان ناپذیر است. این نگاه موجب می شود فرد در کنار تلاش برای پیشرفت و رسیدن به اهداف همواره از لحاظ روانی احساس رضایت و آرامش کند. حمزه شریفی دوست می گوید:
از سوی دیگر تلقی می شود ایدئولوژی که از جهان بینی بر می آید ممکن است محدود و یا گسترده و فراگیر
باشد. دین اسلام از هر دو جهت مکتبی بی بدیل است. قانون جذب نسبت به جهان بینی افراد موضعی خنثی دارد و هیچ گاه به تصحیح جهان بینی و اصلاح نگرش های معرفتی دعوت نمی کند و از این جهت یکی از پشتوانه های رفتار و عمل را از دست داده است.
نظریه پردازان جذب از دعا نام می برند، اما دعا را به معنای تکرار رؤیاها و بازخوانی آرزوها و حداکثر به زبان آوردن جملات تلقینی تفسیر می کنند. چنین برداشتی از دعا هیچ گاه با جایگاه رفیع دعا در معارف توحیدی قابل قیاس نیست. آنچه جایش در قانون جذب خالی است استمداد خاکسارانه از خداست. روشن است گنج عظیم معارف معنوی که در کتب ادعیه ی شیعه وارد شده و مضامینی که در کتاب های شریف صحیفه سجادیه و مفاتیح الجنان آمده است در جغرافیای این جهانی قانون جذب قابل درک نیست اما همین مقدار هم که انسان خواسته اش را با تواضع و خشوع از ذات خداوندی طلب کند، در قانون جذب یافت نمی شود.
البته اگر کسی در قانون جذب دعای اسلامی را پذیرفته باشد، در حقیقت به برداشت شخصی خود عمل کرده و قانون جذب چنین اقتضایی ندارد. تردیدی نیست برداشت (صحیح) از دعا، درخواست خاشعانه از خداوند و برآمده از درک فطری انسان ها از خداست که هم کارساز نتیجه بخش و تحول آفرین و هم روح فزا و تعالی بخش است.[iv]
غرق شدن در آرزوها و رؤیاها دنیای دروغینی برای انسان می سازد که با دنیای واقعی متفاوت است و انسان
با تصور خود در دنیای آرزوها و سپس دیدن وضعیت خویش در دنیای واقعی بسیار افسرده و رنجور می شود.
امام علی (علیه السلام) فرموده است: “من تبع مناه کثر عناوه “[v]و کسی که دنباله رو آرزوهایش باشد، رنجش بسیار می شود. اما مشکل بزرگ این است که این رنج همراه با احساس خوشایندی موهومی است که موجب می شود انسان به طور غیر طبیعی برای گریز از رنج جهان واقعی و تداوم احساس خوشایندی دنیای آرزوها، به تخیلات خود پناه برد و در آن اوهام اقامت گزیند.
بحار الانوارج77 ،ص 421 ، ح40[i]
[ii] همان ج73،ص 166 ،ح28
[iii] نهح البلاغه حکمت 54
[iv] حمزه شریفی دوست،قانون جذب و اسلام،(معارف1393) ص 137
[v] غررالحکم ح8449