در جریانهای رسانهای، ترویج یوگا یکی از پدیدههای پیچیده و گستردهای است که دهههای اخیر بهویژه در جوامع غربی و مدرن گسترش یافته است. این جریان رسانهای اغلب بهعنوان یک حرکت فرهنگی یا سبک زندگی سالم ترویج میشود، اما در عین حال، به ابعاد مختلف آن از جنبههای اجتماعی، فرهنگی و معنوی انتقادات زیادی وارد است.
جریان رسانهای بعد از بهروزرسانی یوگا همراه با سیری که طی کرده است و با توجه به غربی شدن یوگا به تبلیغ و ترویج آن می پردازد. این جریان رسانهای با تغییر ماهیت یوگا از عرفان ریاضتمحور مردانه به ورزش زنانه (تنها در قالب و شکل)، ابزار و لباسهای بدننما و زیبا، اردوهای طبیعتگردی، قالبهای متنوع شامل یوگای خنده، یوگای جنسی، یوگا برای کودکان، یوگای زنان باردار و… توانست معیارهای لازم برای دیده شدن و مورد توجه واقع شدن را کسب کند و به ترویج آن بپردازد.
به همین دلیل، مروجان اخلاق سکولار هم که به دنبال ترویج معنویتهای نوظهور بودند، این قالب مردمپسند را ترویج کردند. یوگا که واجد مؤلفههای اخلاق سکولار همچون مادیگرایی، تنمحوری، آزادی جنسی، خلسه فردی، ظلم پذیری، سکولاریسم، پلورالیسم و تناسخ بود، آن را در قالب ورزش عرضه کردند.
به همین دلیل، مروجان اصلی این آموزههای مشترک معنویتهای نوپدید، توسعه یوگا را در جهت اهداف خود دیدند. لذا امروز یوگا را در بسیاری از فیلمها و حتی توصیههای سایر فرقههای نوظهور میبینیم. از جمله در یوگای صوفیان و یوگا در فیلم های مروج عرفان کابالا، شیطان پرستی و… .
از طرفی حرکات یوگا آسیبهای جسمی فراوانی در پی دارد که گاه به فلج شدن و سکته هم ختم میشود؛ سوژهای که بارها در مقالات مختلف نشریات جهان به آن پرداخته شده که شرح این آسیبهای جسمی خارج از موضوع این نوشته است، ولی این جریان رسانهای با تبلیغات گسترده و استفاده از سلبریتیها برای زیبا نشاندادن یوگا در فیلمها و سریالها و انیمیشنها میکوشند این آسیبهای جسمی دیده نشود.
متأسفانه مروجان این آیین هندوییستی به علت گردش مالی بسیار بالای آموزش یوگا و اهدافی که در ترویج آن بیان شد، آسیبهای جسمی، روحی، روانی و اعتقادی یوگا را سانسور میکنند. جالب است، بدانید که درباره گرایشها و انحرافات جنسی بزرگترین مربیان یوگا که معلم معنوی هم محسوب میشوند، کتب زیادی به نگارش در آمده است؛ اما مروجان یوگا صرفاً دست به ترجمه آثاری میزنند که یوگا را تأیید کند.
«محکومین» نام یک مجموعه تلویزیونی ایرانی به تهیه کنندگی بهروز مفید است که با کارگردانی حسین قناعت و سیدجمال سیدحاتمی و نویسندگی محمد عبدی در سال ۱۳۹۶ تولید شده است. این سریال اپیزودیک در قسمت بیست و دوم خود یوگا را به عنوان راه حلی مؤثر برای حل اختلافات زناشویی معرفی می کند.
در این قسمت، ماجرای یک خانواده بیان میشود که دعوای والدین تأثیرات نامطلوبی بر فرزند آنان گذاشته است. پس از مداخله اورژانس اجتماعی، والدین به دادگاه احضار و شرکت در کلاسهای یوگا بهعنوان راهکاری برای بازگشت آرامش به طرفین پیشنهاد میشود. پس از شرکت والدین در کلاس یوگا، مخاطب شاهد بهبود روابط والدین و در نهایت شکلگیری یک خانواده شاد و آرام است!
این نوع تبلیغ و ترویج یوگا در سریالهای رسانه ملی جمهوری اسلامی بخشی از روشهای ترویجی آن است. فیلمهای هالیوودی، انیمیشنها، صفحات اینستاگرام و… با رویکردی واحد در حال نشان دادن یوگا بهعنوان یک راه حل خوب و نسخه عمومی برای جامعه است؛ نسخهای که تمام مؤلفههای معنویتهای نوپدید و آرامش خیالی و وهممحور و آسیبزا را در پی دارد.
یکی از انتقادهای اساسی به جریان رسانهای مروج یوگا، ترویج فردگرایی و مصرف گرایی است. در این جریان یوگا به عنوان ابزاری برای ارتقای فردی و خودشناسی به بازار عرضه میشود. تبلیغات رسانهای اغلب به افراد این پیام را میدهد که با انجام یوگا میتوانند به یک زندگی کاملتر و بدون استرس دست یابند. این ادعاهای غیر واقعی خود میتواند به ترویج توقعات فردی و رقابتهای اجتماعی مجر شود.
این نوع نگاه به یوگا که بیشتر بر نیازهای شخصی و فردی تأکید دارد؛ چون از ریشههای اجتماعی و جمعی دور میشود، میتواند فرهنگ انزواگرایی و مقایسهگری را تقویت کند. همچنین با گسترش جریان رسانهای یوگا و معرفی آن بهعنوان یک کالای لوکس، ممکن است افراد بیشتری به دنبال خرید محصولات و برخی از کلاسهای گرانقیمت یوگا بروند که این اتفاق هم در نهایت باعث ایجاد یا افزایش شکافهای اجتماعی و اقتصادی میشود.
در بعضی موارد فشارهای اجتماعی و تبلیغاتی موجب میشود، افراد بدون در نظر گرفتن محدودیتهای جسمانی خود در کلاسهای یوگا شرکت کنند یا در تلاش باشند تا بهسرعت به سطح بالاتری از تمرینات برسند.
مروجانی که یوگا را بهعنوان راهی برای رسیدن به کمال جسمی تبلیغ میکنند، ممکن است باعث ایجاد فشار در افراد شوند که در نهایت به انجام حرکات خطرناک و بیش از حد مضر برای بدنشان منجر میشود.
یکی از انتقادات اصلی به بازاریابی یوگا، بزرگنمایی فواید آن و نادیده گرفتن آسیبها و خطرات احتمالی است. رسانهها اغلب یوگا را بهعنوان یک راه سریع و بیخطر برای بهبود سلامت روان و جسم معرفی میکنند، در حالی که این تصویری نادرست و البته خطرناک است که تنها فواید آن را نشان دهیم و آسیبها را نادیده بگیریم. این نوع تبلیغات میتواند افرادی که بهدنبال بهبود وضعیت جسمانی خودند را به خطر بیندازد و باعث ایجاد آسیبهایی در آنان شود.
منبع: مهدی قیاسی کارگر مقدم، یوگا و مدیتیشن، صص ۶۶-۶۸